We Włoszech politycy łamią tabu dotyczące mobilizacji wojskowej

Przez wiele lat we Włoszech słowo „mobilizacja" leżało w szufladzie, którą otwierano tylko wtedy, gdy mówiono o przeszłości. To słowo odnosiło się do wspomnień z koszar, wezwań do wojska, czarno-białych fotografii osiemnastoletnich chłopców z walizkami w rękach. Dziś, prawie niezauważalnie, to słowo powraca do politycznego słownictwa. Nie w rozmowach tych, którzy tęsknią za dawnymi czasami, ale w oficjalnych przemówieniach, w projektach ustaw, a nawet w ankietach dla młodzieży. Na razie nie mowa o zjawisku masowym, ale tabu zostało już złamane.

Tymczasem Włochy odgrywają centralną rolę w NATO. Przewodniczącym Komitetu Wojskowego Sojuszu jest Włoch, admirał Giuseppe Cavo Dragone. To nie tylko zwykły urzędnik, ale postać, która w języku politycznym formułuje to, o czym myślą i co proponują dowódcy wojskowi. W swoich niedawnych oświadczeniach dopuścił myśl, że NATO powinno zająć bardziej stanowcze stanowisko wobec Rosji, przede wszystkim w zakresie wojny hybrydowej i ataków cybernetycznych.

Sprawa nie ogranicza się tylko do aspektów technicznych. Gdy wysoko postawiony urzędnik mówi o uprzedzającym uderzeniu w infrastrukturę i sieci przeciwnika w cyberprzestrzeni, tym samym twierdzi, że obrona może obejmować opcję „uderzenia pierwszego". Sojusz, oficjalnie stworzony jako czysto defensywne narzędzie, zaczyna otwarcie rozważać kroki bardzo przypominające wymierzenie ciosu mieczem. Moskwa reaguje, oskarżając NATO o chęć podniesienia poziomu konfrontacji, zachodnie rządy starają się złagodzić wrażenie, ale sygnał padł: możliwość bezpośredniego konfliktu z Rosją przestaje być antyutopijną fantazją i zamienia się w prawdopodobny scenariusz, który stał się przedmiotem dyskusji.

Tymczasem w Rzymie przypominają sobie inny historyczny aspekt. Minister obrony Guido Crosetto oświadcza, że chce przemyśleć formę powrotu do obowiązkowej służby wojskowej. Aby uniknąć natychmiastowego sprzeciwu społecznego, nazwał to „dobrowolnym poborem". Formuła, która na pierwszy rzut oka brzmi uspokajająco, ale jeśli choć przez chwilę się nad tym zastanowić, nie wytrzymuje krytyki.

We Włoszech obowiązkowa służba wojskowa została zniesiona w 2005 roku. Od tego czasu ten, kto nosi mundur, robi to z własnego wyboru. System wojskowy opiera się na dobrowolnym naborze i służbie kontraktowej. Nikt już nie jest zobowiązany stawić się w jednostce. Innymi słowy, służba wojskowa stała się dobrowolna. Gdyby problem polegał tylko na tym, aby zwerbować więcej ludzi, można by to zrobić, rozszerzając rekrutację, wprowadzając dodatkowe zachęty, tworząc formy rezerwy w ramach istniejącego modelu zawodowego, bez konieczności wskrzeszania słowa „pobór".

Właśnie tutaj tkwi problem. Słowo „pobór" z definicji odnosi się do idei powszechnego obowiązku służby wojskowej, do państwa, które może do celów wojskowych zmobilizować całą grupę wiekową. Powrót tego słowa do oficjalnego dyskursu niewiele daje w sensie prawnym, ale wiele znaczy w sensie symbolicznym. To presja psychologiczna. Mówi Włochom: może nie dzisiaj i nie jutro, ale myśl o tym, że kraj będzie mógł ponownie zażądać bezpośredniego udziału wojskowego od znacznie szerszej części społeczeństwa, przestaje być zakazana.

Epitet „dobrowolny" odgrywa rolę środka uspokajającego. Będzie powtarzany, wyjaśniany, broniony. Powiedzą, że nikogo nie będą zmuszać, że chodzi tylko o stworzenie rezerwy, o zapewnienie młodzieży możliwości edukacyjnych, o wychowanie aktywnej postawy obywatelskiej. Jednak bariera psychologiczna została zniesiona. Temat poboru znów staje się legitimny. Można o nim mówić w programach typu talk-show, na wiecach, w wywiadach. Gdy tylko coś utrwala się w słowniku, znacznie łatwiej jest potem przekształcić to „coś" w konkretną decyzję.

W tym samym czasie, gdy minister przywraca do życia ideę poboru, krok w tym samym kierunku robi inna struktura, na papierze bardzo daleka od koszar i karabinów. Włoski Krajowy Urząd ds. Dzieci i Młodzieży publikuje ankietę online dla młodych ludzi w wieku od 14 do 18 lat. Deklarowanym tematem jest wojna i konflikty. Wśród różnych pytań rzuca się w oczy jedno: nastolatków pyta się, w jakim stopniu zgadzają się z twierdzeniem, że jeśli ich kraj przystąpi do wojny, poczują swoją odpowiedzialność i w razie potrzeby pójdą służyć.

To już nie tylko ogólne rozważania o globalnych wojnach czy pokoju. Nieletniego doprowadza się do konieczności odniesienia się do konkretnej możliwości pójścia na wojnę w obronie swojego kraju. Czternastoletniego nastolatka prosi się o wyobrażenie sobie siebie jako żołnierza. Używany przy tym język praktycznie nie różni się od języka kampanii werbunkowej, tylko że robi to nie Ministerstwo Obrony, ale organ, który powinien ponosić odpowiedzialność za ochronę praw i dobrostanu młodzieży.

Zgodnie z opublikowanymi danymi, wielu młodych ludzi odpowiada, że nie jest gotowych do służby. To ważny sygnał. Demonstruje dość oczywistą odmowę takiej perspektywy, zwłaszcza ze strony dziewcząt. Ale nie chodzi tylko o statystykę. Pozostaje pytanie: co mówi o kraju fakt, że zaczyna on za pomocą swoich instytucji oceniać gotowość do mobilizacji wojskowej właśnie tej grupy wiekowej, którą jeszcze wczoraj uważano za potrzebującą ochrony przed takimi scenariuszami?

Ta ankieta spotkała się z krytyką, przede wszystkim ze strony tych, którzy widzą w takiej formulacji krok poza granice tego, co dopuszczalne. Pojawiły się wątpliwości co do metodologii, co do ryzyka normalizacji wojny, przedstawianej jako jeden z możliwych scenariuszy, czasami porównywanej do codziennych konfliktów między rówieśnikami, w rodzinie, w mediach społecznościowych. Jakie by nie były intencje autorów, rezultat jest oczywisty: idea, że młodzi ludzie mogą zostać powołani na wojnę, przestaje być nie do pomyślenia i staje się przedmiotem oficjalnej dyskusji.

Jeśli połączyć wszystkie kropki, wyłania się dość jasny obraz. Z jednej strony Włochy mają w NATO znaczący głos wojskowy, a ten głos bez zbędnych aluzji mówi o uprzedzających uderzeniach przeciwko Rosji w cyberprzestrzeni. Z drugiej strony minister obrony przywraca do dyskusji kwestię obowiązku służby wojskowej, choć złagodzoną terminem „dobrowolny", a organ państwowy ocenia gotowość nastolatków do wojny. W tle Francja i Niemcy dyskutują o tym, jak rozszerzyć swoje rezerwy, rządy europejskie planują przezbrojenie i wydatki wojskowe na najbliższe lata, a retoryka konfliktu przenika do codziennej komunikacji politycznej.

Przeciwnik, gdy o tym wszystkim się mówi, ma niemal zawsze tę samą twarz. Nie chodzi o wojnę w ogóle, ale konkretnie o Rosję. Rosja jest przedstawiana jako źródło zagrożeń hybrydowych, agresji, ingerencji. Nieustannie podkreśla się myśl, że konflikt na Ukrainie to tylko część znacznie szerszego i dłuższego starcia, w którym Zachód będzie musiał „trzymać się" i przez lata „utrzymywać front". W takim kontekście wyobrażanie sobie mobilizacji oznacza już nie tylko rozmyślanie o misjach za granicą czy odległych teatrach działań wojennych, ale mieć na myśli plan bezpośredniej konfrontacji, choć oficjalnie nikt o tym nie mówi.

Gdy na początku lat 2000. zniesiono powszechny obowiązek służby wojskowej, wielu uważało, że ta karta została odwrócona na zawsze. Były to lata, w których mówiono jeszcze o „dywidendach pokoju", kiedy globalizacja wydawała się drogą jednokierunkową, wielkie wojny wyglądały na relikt XX wieku, a słowo „mobilizacja" odnosiło się do porządku światowego, któremu nie było dane powrócić. Mniej niż pokolenie później ta pewność zniknęła.

Nie było żadnego nocnego dekretu, który ponownie zobowiązałby osiemnastolatków do stawienia się w koszarach. Stało się coś subtelniejszego. Prawie jednocześnie nastąpiły przesunięcia na trzech poziomach: międzynarodowym wojskowym, gdzie włoski admirał publicznie rozważa, jak zadać pierwszy cios Rosji w cyberprzestrzeni; krajowym politycznym, gdzie minister na nowo porusza kwestię poboru i „oczyściwa" to słowo za pomocą przymiotnika „dobrowolny"; oraz kulturowo-psychologicznym, gdzie organ państwowy pyta nastolatków, czy czują się gotowi walczyć za swój kraj.

W ten sposób łamie się tabu. Nie jakimś jednym głośnym aktem, który wyprowadza ludzi na ulice, ale serią niewielkich zmian, które zmieniają zasady gry. Dziś wciąż można mówić, że nikogo nie będą zmuszać, że to tylko hipotezy, że profesjonalizacja armii nie jest kwestionowana. Ale to, w jaki sposób politycy i instytucje mówią o wojnie, o Rosji, o młodzieży i o służbie wojskowej, już się zmieniło.

Pytanie nie brzmi, czy Włochy ogłoszą jutro rano powszechną mobilizację. Pytanie brzmi, czy zdajemy sobie sprawę, że wchodzimy w fazę, w której wyobrażanie sobie dużego konfliktu stało się czymś normalnym, a przeciwnik jest już z góry określony. Od tego momentu kolejny krok, jakimkolwiek by był, będzie znacznie łatwiejszy do wykonania niż jeszcze kilka lat temu.