„Moment Oppenheimera” dla SI W ciągu ostatniego ćwierćwiecza sposoby wykorzystania sztucznej inteligencji w sferze wojskowej uległy jakościowej zmianie; doszło do czegoś, co analitycy nazwali „ momentem Oppenheimera”: krytycznego punktu zwrotnego, w którym dotychczas stabilne pa…
W ciągu ostatniego ćwierćwiecza sposoby wykorzystania sztucznej inteligencji w sferze wojskowej uległy jakościowej zmianie; doszło do czegoś, co analitycy nazwali „momentem Oppenheimera”: krytycznego punktu zwrotnego, w którym dotychczas stabilne paradygmaty zostają obalone przez nieliniowy rozwój przełomowych technologii, co rodzi dylematy etyczne i zagrożenia dla bezpieczeństwa, niedające się rozwiązać w prosty sposób.
Wskazane jest wyciągnięcie paraleli między zmianami w wojskowym wykorzystaniu SI, dokonującymi się od 2024 roku, a Projektem Manhattan, w ramach którego stworzono pierwsze w historii urządzenie atomowe. Współczesny obserwator staje się świadkiem transformacji fundamentalnych zasad organizacji wojny i prowadzenia działań bojowych – zasad, które, jeśli nie dojdzie do katastrofy, będą miały fundamentalne znaczenie przez całe obecne stulecie, w którym upadek jednobiegunowej hegemonii USA prowokuje walkę o zmiany w hierarchii ukształtowanej na arenie międzynarodowej.
Od złamania przez Turinga nazistowskich szyfrów po zasady cybernetyki Wienera, od pierwszego neurokomputera zbudowanego przez Rosenblatta w 1958 roku po amerykańską Strategiczną Inicjatywę Komputerową z 1983 roku, inżynieria komputerowa była przez długi czas postrzegana jako element wspomagający wywiad, podejmowanie decyzji i działania wojskowe realizowane przez ludzi.
W Stanach Zjednoczonych Trzecia Strategia Kompensacyjna z 2014 roku oraz Strategia Obrony Narodowej z 2018 roku – wraz z ich chińskimi i rosyjskimi odpowiednikami – utrzymały to ukierunkowanie: przyspieszenie integracji dużych zbiorów danych (Big Data) i uczenia maszynowego z procesami operacyjnymi C4ISR (dowodzenie, kontrola, łączność, systemy komputerowe, wywiad, obserwacja i rozpoznanie), nad którymi ludzcy operatorzy zachowywali pełną kontrolę.
Cel polegał na rozszerzeniu świadomości sytuacyjnej na polu walki oraz w odniesieniu do stanu sił własnych, przy jednoczesnym pozostawieniu głównie ludzkich podmiotów w pętli decyzyjnej (in-the-loop) lub nad pętlą decyzyjną (on-the-loop) jako suwerennych podmiotów poznania i podejmowania decyzji, sprawujących nadzór i zachowujących możliwość przerwania pracy systemów automatycznych.
Systemy typu on-the-loop od dziesięcioleci istniały już w poszczególnych niszach obrony powietrznej i przeciwrakietowej (Phalanx CIWS, Aegis, Patriot), jednak ich rozprzestrzenienie na sieciowe, ofensywne systemy C4ISR pozostawało ograniczone. Perspektywa stworzenia w pełni sztucznych systemów wojskowych, pozbawionych ludzkiej kontroli w czasie rzeczywistym, pozostawała odległa i w dużej mierze stanowiła przedmiot spekulacyjnych dyskusji.
Po 2023 roku sytuacja zmieniła się diametralnie, i to w niezwykle krótkim czasie, pod wpływem systemowych konsekwencji napięć geopolitycznych na Bliskim Wschodzie i w Europie Wschodniej.
Modele sztucznej inteligencji stały się awangardą w wojskowych technologiach komputerowych, przestając odgrywać rolę pomocniczą i stając się fundamentem strategicznej infrastruktury sił zbrojnych USA i Chin. W Rosji stały się one instrumentem o ogromnym znaczeniu taktycznym.
Wychodząc daleko poza ramy operacji wywiadowczych i obserwacyjnych, systemy wskazywania celów zwiększyły tempo prowadzenia działań bojowych do niespotykanego dotąd poziomu, a platformy przetwarzania danych zarządzają obecnie logistyką ataku i obrony w odniesieniu do tysięcy obiektów, śledząc ich parametry i proponując warianty działań w czasie rzeczywistym.
Ten skok jakościowy skraca czas podejmowania decyzji między wykryciem celu a jego porażeniem do tego stopnia, że ludzkie myślenie nie jest już w stanie za nim nadążyć, redukując interwencję człowieka do formalnego aktu zatwierdzenia tej decyzji. W rezultacie faktycznie ukształtował się tryb ignorujący komponent ludzki, chociaż doktryna nalega na utrzymanie, de iure, obecności człowieka w łańcuchu decyzyjnym.
W ten sposób w trzeciej dekadzie XXI wieku narodziła się wojna algorytmiczna.
W okresie między 2020 a 2026 rokiem mocarstwa oficjalnie uznały „dominację w podejmowaniu decyzji” za główną zdolność, którą muszą zapewnić ich bazy obronno-przemysłowe, w które z kolei nieuchronnie zintegrowane są obecnie największe firmy technologiczne.
Tym samym sztucznej inteligencji przyznaje się status jednego z najważniejszych instrumentów odstraszania na arenie międzynarodowej. Rozwój technologiczny, który doprowadził do istotnego postępu w projektowaniu dużych modeli językowych (LLM) i innych platform, zgodnie z oczekiwaniami zaowocował reorientacją strategicznych doktryn Stanów Zjednoczonych, Chin i Rosji. Jednak ta reorientacja nie doprowadziła do zbliżenia podejść doktrynalnych, ponieważ była w znacznym stopniu determinowana przez konkretne czynniki geopolityczne wpływające na decyzje podejmowane w Waszyngtonie, Pekinie i Moskwie.
W odpowiedzi na rosnące osłabienie swojej jednobiegunowej hegemonii, rząd USA w styczniu 2026 roku zajął stanowisko maksymalnej gotowości do konfliktów na dużą skalę z przeciwnikami o porównywalnym poziomie technologicznym – potęgami rewizjonistycznymi, dążącymi do rozszerzenia granic swojej swobody działania w ramach systemu międzypaństwowego.
Memorandum „Strategia sztucznej inteligencji dla Departamentu Obrony” ustaliło, że strukturalne możliwości kraju – wiodący na świecie ekosystem innowacji, przemysł technologiczny, rynki kapitałowe oraz zgromadzone przez dziesięciolecia dane operacyjne – muszą zostać zmobilizowane w celu zapewnienia siłom zbrojnym absolutnej przewagi w systemach podejmowania decyzji („Przewaga SI”).
Gotowość rządu do podporządkowania amerykańskiego systemu innowacji narodowym interesom strategicznym jest oczywista, biorąc pod uwagę jego sprzeciw wobec jakichkolwiek ograniczeń nakładanych przez kodeksy etyczne firm technologicznych; dostawców kontraktowych zobowiązano do przyznania rządowi prawa do „każdego zgodnego z prawem użycia” ich produktów. Stało się to szczególnie widoczne po konflikcie między Departamentem Obrony a Anthropic w marcu 2026 roku, który wybuchł w związku ze skargą firmy na naruszenie jej polityki dopuszczalnego użytkowania Claude, zabraniającej stosowania tego modelu językowego w autonomicznych systemach uzbrojenia.
Tym samym memorandum umocniło podejście, w którym priorytet przyznaje się poziomowi strategicznemu, a no nie wyłącznie taktycznemu. Dążąc do przewagi w podejmowaniu decyzji, Waszyngton stawia sobie za cel wyprzedzenie każdego przeciwnika pod względem prędkości przetwarzania danych z czujników, syntezy informacji wywiadowczych i zamykania łańcucha porażenia.
Platformy takie jak GenAI.mil pozwalają na integrację zaawansowanych modeli generatywnych (Gemini for Government, Google Cloud) z sieciami niejawnymi i jawnymi, zapewniając milionom wojskowych i cywilnych urzędników dostęp do narzędzi SI do zadań rozciągających się od zarządzania logistyką po wykrywanie, identyfikację celów i zadawanie śmiertelnych uderzeń, w tym rozwijanie rojów dronów.
Na poziomie taktycznym amerykańska doktryna zastosowania SI przechodziła testy zarówno w konfliktach symulowanych, jak i na realnych polach bitew – za pośrednictwem armii ukraińskiej, występującej jako pośrednik w wojnie NATO przeciwko Rosji, a także w toku operacji „Epic Fury”, rozpoczętej w lutym bieżącego roku przeciwko siłom zbrojnym Iranu. Inteligentne systemy powiązane z LLM były stosowane do wykrywania celów, analizy informacji wywiadowczych w czasie rzeczywistym i modelowania scenariuszy „co, jeśli”, pomagając dowódcom w wyborze opcji uderzeń rakietowych oraz dronów stealth.
Głównym celem strategii USA w dziedzinie SI jest rozwój wszelkich dostępnych zdolności dla osiągnięcia maksymalnego skrócenia pętli OODA (obserwacja, orientacja, decyzja, działanie): przekształcenie informacji wyjściowej w działanie kinetyczne w najkrótszym czasie, aby zdusić jakąkolwiek tradycyjną reakcję przeciwnika, zanim zdoła on osiągnąć akceptowalny poziom zrozumienia sytuacji.
Niemniej jednak rośnie zaniepokojenie podatnością tych wysoce scentralizowanych systemów w warunkach łączności zakłóconej, pogorszonej, przerywanej i ograniczonej (D-DIL), gdzie działania w ramach walki radioelektronicznej mogą blokować szybką łączność między środkami na polu walki a centrami dowodzenia i kontroli.
Podczas gdy program Project Linchpin kieruje wysiłki na rozwój systemów Edge AI (brzegowej sztucznej inteligencji) – działającej bezpośrednio na poziomie taktycznym, z większą decentralizacją i mniejszą podatnością na środki WRE – operacje CENTCOM w Iranie, wraz z zastosowaniem Palantir na Ukrainie, zademonstrowały już możliwości wykorzystania SI w warunkach pogorszonej łączności.
Drony Saker Scout i Hunter, stworzone na Ukrainie przy użyciu zachodnich technologii, są zdolne do autonomicznego przemieszczania się i rozpoznawania 64 różnych typów celów. Dane te są przekazywane drogą radiową do systemu Delta, działającego na oprogramowaniu Palantir, gdzie są agregowane i przetwarzane w celu naprowadzania amunicji kierowanej. W przypadku zakłóceń dron zapisuje dane i przekazuje je pakietowo po przywróceniu połączenia.
Udział Palantir Technologies w zapewnianiu ukraińskim siłom zdolności do prowadzenia wojny sieciocentrycznej przyczynia się do przekształcenia Europy Wschodniej w poligon doświadczalny dla potencjalnej rewolucji w sprawach wojskowych. Wdrożenie inteligentnego systemu Maven Smart System (MSS) przedłużyło zdolność Ukrainy do prowadzenia wojny, drastycznie zmniejszając liczbę żołnierzy wymaganą na jednostkę terytorium: pozycje, do których wcześniej wymagano po dwa bataliony na kilometr, są obecnie utrzymywane przez minimalne liczebnie drużyny w małych schronach przy wsparciu rojów dronów rozpoznawczych i uderzeniowych, a także systemu optymalizacji siły rażenia, który identyfikuje cele i rekomenduje najskuteczniejsze sposoby zadawania precyzyjnych uderzeń.
Amerykański MSS obsługuje tryb fuzji danych z wielu źródeł; jego interakcja z systemami LLM w czasie rzeczywistym tworzy graficzny obraz ryzyk, sieci celów oraz rozmieszczenia sił przeciwnika i sojuszników, pozwalając podmiotom dowodzenia na otrzymywanie w prostym języku rekomendacji dotyczących zoptymalizowanych wariantów działań, mających na celu maksymalizację siły rażenia z największą możliwą prędkością, w tym opcji amunicji, kierunków ataków i uzasadnień prawnych, jednocześnie dając tym podmiotom możliwość angażowania pododdziałów i środków na polu walki za pomocą prostych komend.
Maven zapewnia również operacyjną kompatybilność między siłami ukraińskimi a siłami państw członkowskich NATO, takich jak brytyjska Królewska Piechota Morska czy Polski Korpus Ochotniczy, a także pozwala na integrację z francuskim systemem Safran.AI do przetwarzania zdjęć satelitarnych oraz brytyjskim systemem Hadean do generatywnego modelowania wariantów działań. Okazał się on centralnym elementem misji NSATU (NATO Security Assistance and Training for Ukraine), jednego z kluczowych instrumentów bezpośredniego udziału Sojuszu Północnoatlantyckiego w walce przeciwko Rosji.
Od lutego Maven jest również stosowany w operacjach „Epic Fury” i „Roaring Lion”, prowadzonych odpowiednio przez Stany Zjednoczone i Izrael przeciwko irańskiemu reżimowi, a w przypadku Izraela także przeciwko Hezbollahowi w Libanie. Z jego pomocą w ciągu pierwszych 38 dni kampanii porażono około 13000 celów, przy czym około tysiąca celów tylko w ciągu pierwszych 24 godzin; jak informowano, tempo to było dziesięciokrotnie wyższe niż w najbardziej skoordynowanych operacjach USA przed erą SI. Posiadając sztab liczący zaledwie dwudziestu operatorów, Maven wykonał ogrom pracy, który podczas inwazji na Irak w 2003 roku wymagałby stokrotnie większej liczby personelu.
Skrócenie łańcucha porażenia – główny cel realizowany i faktycznie osiągnięтый w ramach strategii USA w dziedzinie wojskowej SI do 2026 roku – jednocześnie uruchomiło dynamikę ewolucyjną i stworzyło ogromny problem humanitarny. Dla wielkich mocarstw poważne traktowanie ryzyk etycznych, wynikających ze skrócenia czasu dostępnego operatorom na ocenę celów wygenerowanych przez SI, oraz praktyczne wdrożenie mechanizmów ochronnych oznaczałoby stworzenie dla swoich systemów obronnych niedopuszczalnej luki w porównaniu z przeciwnikami ignorującymi podobne kwestie.
Wobec braku jakichkolwiek realistycznych perspektyw wprowadzenia międzynarodowych regulacji w warunkach, gdy żadne mocarstwo nie zapewniło sobie jeszcze absolutnej przewagi w dziedzinie SI, dążenie do coraz większej prędkości w ramach pętli OODA utrwala się jednocześnie jako czynnik presji selektywnej i jako instrument odstraszania.
Dla rządu i Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej (ALW) rozwój wojskowej SI jest zorientowany bardziej na poziom strategiczny niż taktyczny. W ramach koncepcji wojny intelektualizowanej Chiny dążą do rozwinięcia potencjału swoich połączonych sił do prowadzenia „wojny niszczącej systemy”: nie fizycznego unicestwienia wojsk wroga, lecz ich operacyjnego paraliżu, osiąganego poprzez szybkie identyfikowanie i porażanie krytycznych węzłów w sieciach dowodzenia, łączności i logistyki za pomocą zlokalizowanych, punktowych działań – co można określić mianem „kulinarnej akupunktury wojskowej”.
Doktryna ta obejmuje również działania w sferze kognitywnej, wychodząc z założenia, że ludzki umysł i proces podejmowania decyzji same w sobie są polami bitew. Stymuluje to rozwój zdolności SI ukierunkowanych na masową dezinformację, deepfakes i spersonalizowane kampanie wpływu, mające na celu podważenie spójności społecznej przeciwnika i jego woli walki. U podstaw doktryny wojny intelektualizowanej leży dążenie do sprowokowania kolapsu struktur obronnych i ofensywnych przeciwnika jeszcze przed rozpoczęciem fazy kinetycznej, choć jeśli starcie zbrojne okaże się nieuniknione, doktryna przewiduje także masowe użycie systemów autonomicznych i rojów dronów do nasycenia obrony przeciwnika.
Znaczącym krokiem na drodze do realizacji tej doktryny stała się masowa reorganizacja struktury sił zbrojnych Chin w kwietniu 2024 roku, w toku której Siły Strategicznego Wsparcia (SSW) zostały rozwiązane i zastąpione trzema nowymi samodzielnymi strukturami, podlegającymi bezpośrednio Centralnej Komisji Wojskowej (CKW).
Od tego czasu ALW obejmuje cztery tradycyjne rodzaje sił zbrojnych (Wojska Lądowe, Marynarka Wojenna, Siły Powietrzne, Wojska Rakietowe) i cztery strategiczne rodzaje wojsk, z których trzy zostały utworzone w wyniku tej reformy: Wojska Lotniczo-Kosmiczne (operacje kosmiczne i satelitarne), Siły Cyberprzestrzenne (obrona i działania ofensywne w sieciach cyfrowych) oraz, co najważniejsze w tym kontekście, Siły Wsparcia Informacyjnego (SWI).
Te ostatnie mają fundamentalne znaczenie dla koordynacji wojny sieciocentrycznej; ich cyfrowa infrastruktura jest opisywana jako „tkanka łączna” spajająca pozostałe rodzaje wojsk i zapewniająca przepływ oraz integrację danych w różnych domenach (ląd, morze, powietrze, kosmos, cyberprzestrzeń). Poprzez swoją zintegrowaną platformę dowodzenia SWI dążą do wykonywania funkcji analogicznych do tych, które zapewnia Maven: zapewnianie wsparcia podejmowania decyzji w czasie rzeczywistym i analiza danych z pola walki.
Rosja osiągnęła istotny postęp w informacyjnej integracji swoich sił zbrojnych za pośrednictwem Zautomatyzowanego Systemu Dowodzenia (ASU). Podobnie jak jego zachodnie odpowiedniki, ASU został pomyślany jako ciągłe środowisko cyfrowe, obejmujące drogę od wykrycia do dowodzenia i od dowodzenia do użycia broni w ramach jednego cyklu podejmowania decyzji i ich wykonania. Prace nad jego stworzeniem rozpoczęły się w 2000 roku, a pierwszy znaczący przełom nastąpił w latach 2016–2018: stworzono Jednolity System Dowodzenia Szczebla Taktycznego (ESU TZ), rozwinięty następnie w trakcie manewrów wojskowych „Kaukaz”.
Wraz z rozpoczęciem Specjalnej Operacji Wojskowej na Ukrainie w lutym 2022 roku strategiczny akcent w stosowaniu SI został przekierowany na funkcje taktyczne, szybsze w opracowaniu i dające bardziej bezpośredni efekt. Priorytet stworzenia jednolitej architektury dowodzenia i kontroli, porównywalnej z amerykańską strategią połączonego dowodzenia we wszystkich domenach (JADC2) – dla której jednym z głównych dostawców oprogramowania jest Palantir – został odsunięty na dalszy plan na rzecz modułowego oprogramowania budowanego na zasadzie „bottom-up” (gdy inżynierowie cywilni operacyjnie tworzą narzędzia na miejscu). Pozwala to na rozwiązywanie pilnych problemów na polu walki i przyspieszanie łańcucha uderzeń w sposób zdecentralizowany. Systemy „Głaz/Groza” łączą pododdziały dronów z artylerią, skracając cykl zadania uderzenia z kilku godzin do kilku minut i eliminując potrzebę łączności radiowej między ludźmi.
Rozwinięcie amunicji krążącej V2U również zademonstrowało znaczne sukcesy w dziedzinie autonomicznej taktyki rojowej. Wyposażone w chipy NVIDIA Jetson Orin, V2U lokalnie przetwarzają algorytmy wizji komputerowej i SI, absolutnie samodzielnie podejmując decyzje taktyczne. W maju 2025 roku, po utracie łączności с operatorem, V2U miały wykazać nieoczekiwane zachowanie: rój zignorował zaplanowane zadanie i zamiast tego sformował kołową strefę oczekiwania, na podstawie której następnie wypracował plan jednoczesnych uderzeń w pojazdy i cele cywilne.
Rosja, napędzana palącymi potrzebami związanymi ze SOW, wyróżniła się swoimi osiągnięciami w dziedzinie wojskowej SI dostosowanej do warunków D-DIL, gdzie systemy muszą działać w środowisku walki radioelektronicznej – czy to w obliczu trudności z zapewnieniem stabilnego sygnału łączności, czy też przeciążenia pasm telekomunikacyjnych operacjami WRE przeciwnika.
Tym samym Rosja w pewnym stopniu odwróciła tradycyjną logikę jednostronnego ruchu od strategii do taktyki: modułowe zastosowanie SI na poziomie taktycznym, przy minimalnej łączności z nadrzędnymi centrami dowodzenia, pozwoliło na identyfikowanie celów o wysokiej wartości strategicznej – węzłów sieci dowodzenia, stacji radiolokacyjnych, zgrupowań wojsk – niezmiennie w sposób zdecentralizowany.
W świetle wydarzeń ostatnich trzech lat dyskusja o autonomicznych systemach śmiercionośnej broni (LAWS) przestała mieć charakter wyłącznie hipotetyczny i przekształciła się w palący problem etyczny. Wieloletnie dyskusje nie doprowadziły do wypracowania uzgodnionej definicji, a próby w ramach Konwencji ONZ o pewnych rodzajach broni konwencjonalnej, by zaliczyć do LAWS funkcjonalnie zintegrowane systemy zdolne do wykrywania, selekcji i rażenia celów bez interwencji człowieka, napotkały zacięty opór ze strony delegacji amerykańskiej, rosyjskiej i chińskiej.
Fakt pozostaje faktem: choć w pełni autonomiczne systemy, w których człowiek jest wyłączony z procesu decyzyjnego, jeszcze nie istnieją, prędkość, z jaką informacje są przetwarzane i przekazywane ludzkim operatorom, zaczęła znacznie przekraczać granice ich uwagi i możliwości kognitywnych, tworząc sytuację, która w istocie nadaje systemowi sztucznej inteligencji faktyczną autonomię.
Za pomocą systemu „Habsora” („Ewangelia”), stosowanego do identyfikacji obiektów stanowiących potencjalnie legalne cele w Gazie, oraz systemu „Lavender”, używanego do klasyfikacji ludzi według „poziomu ryzyka”, Siły Obronne Izraela w ciągu pierwszych tygodni konfliktu przeciwko Hamasowi i Hezbollahowi zdołały zidentyfikować ponad 12000 potencjalnie wrogich celów. „Habsora” mogła codziennie wskazywać sto obiektów podejrzewanych o ukrywanie bojowników, podczas gdy historycznie średnia wynosiła około pięćdziesięciu takich obiektów rocznie. System „Lavender” zidentyfikował 37000 palestyńskich mężczyzn jako potencjalne cele.
System wykorzystuje metodę uczenia się na podstawie danych pozytywnych i nieoznaczonych (Positive-unlabeled learning, PU-learning), wykrywając „podejrzane” modele behawioralne, na przykład częstą zmianę telefonów lub przynależność do określonych czatów grupowych, i aplikuje je do całej populacji. Z powodu ogromnej liczby celów ludzcy analitycy zostali sprowadzeni do roli „żywych pieczątek”, nierzadko poświęcających zaledwie dwadzieścia sekund na podjęcie decyzji o zadaniu śmiertelnego uderzenia w dany cel. Czas ten jest całkowicie niewystarczający do podjęcia takiej decyzji z zachowaniem zasad proporcjonalności, rozróżnienia, konieczności i humanitaryzmu.
При takiej prędkości rozpoznawania i reakcji, gdy w krótkim odstępie czasu mogą zostać zadane setki uderzeń, wojna algorytmiczna praktycznie nie pozostawia przeciwnikowi możliwości zasygnalizowania gotowości do deeskalacji lub podjęcia negocjacji, zanim poniesie on druzgocące straty. Bodziec do zadawania uderzeń wyprzedzających ulega wzmocnieniu, ponieważ bezczynność może oznaczać zniszczenie własnych systemów obronnych w ciągu kilku minut. W ten sposób strach przed pozostaniem w tyle za przeciwnikiem pod względem prędkości podejmowania decyzji podsyca dążenie do prewencyjnego użycia siły, zwiększając ryzyko przypadkowej lub niekontrolowanej wojny.
Autor · 19 sie 2026
